Tampilkan postingan dengan label PENGGALAN SERAT/BABAD. Tampilkan semua postingan
Tampilkan postingan dengan label PENGGALAN SERAT/BABAD. Tampilkan semua postingan

Jumat, 02 Desember 2011

Kisah Jaka Tarub dan Dewi Nawangwulan(2) Diterjemahkan oleh : Damar Shashangka

Babad Tanah Jawi, Balai Pustaka, 1939-1941
Bale Pustaka - Batawi Sèntrêm 1939

Diterjemahkan oleh :
Damar Shashangka
2011

 Bagian 2

Pupuh 14
Mijil




1. Kêkêmbên sinjang rasukan mami | ing wataraningong | pasthine ika karangkud bae | pasthi ika kêkecer ing margi | saking rika ugi | ngageti wong adus ||

Kêmbên dan busana milikku, perkiraanku, pastinya tercakup begitu saja (karena tergesa-gesa), dan lantas tercecer ditengah jalan, itu semua disebabkan oleh kedatangan andika, (yang telah) mengejutkan orang tengah mandi.


2. Baya mêndêm gadhung rika ugi | tan wruh ring wong wadon | Ki Jaka mesêm amanis linge | Wong ayu sampun runtik ing galih | apan ulun iki | dahat dening tambuh ||

Apakah anda mabuk gadhung, sehingga tiada melihat wanita (yang tengah mandi)? Ki Jaka tersenyum manis dan berkata, Cantik, janganlah marah-marah, (jujur) diriku ini sangat-sangat menginginkan dirimu.


3. Yen sêmbada lan karsanireki | dawêg apêpadon | Inggih ing supama-supamine | wontêna ingkang asung kulambi | sinjang lan cêmênthing | paran upahipun ||

Jikalau dirimu menyetujui, mari kita buat kesepakatan. Jika seandainya, ada orang yang memberikan busana, sinjang dan cêmênthing (ikat perut), apa yang akan menjadi upahnya?


4. Sang juwita ling ya anauri | Kalamun wong anom | sung sinjang cêmênthing kulambine | ingsun aku saudarawedi | yen wong tuwa ugi | bapa angkah ingsun ||

Sang juwita menjawab, Jikalau ada orang yang masih muda, memberikan sinjang cêmênthing serta busana, maka akan aku anggap sebagai saudara dekat. Jika dia orang sudah tua, akan aku anggap sebagai ayah angkat.


5. Kae Jaka ing Tarub sigra ngling | Bilih kita tamboh | inggih ulun ing mangke adarbe | sinjang rasukan lawan camênthing | nanging mangke taksih | ewêd pabênipun ||

Dan Jaka dari Tarub segera berkata, Dirimu sungguh menghendaki (busana), dan diriku sekarang memiliki, sinjang busana serta cêmênthing (yang kamu butuhkan). Akan tetapi saat ini, kesepakatan yang kita buat masih kurang memuaskan.


6. Yen makatêna kewala ugi | pabêne sang sinom | sayêkti dereng wontên mantrane | yen mêthukana lawan tyas mami | Dening kajêng mami | yen andika pêthuk ||

Jikalau hanya seperti itu, kesepakatan yang dibuat oleh dua orang muda, sungguh belum memiliki kekuatan. Yang menjadi kehendakku, serta yang menjadi keinginanku, dan jika dirimu setuju.


7. Inggih darbek kawula puniki | kula karya tukon | Yen kitarsa tômpa sayêktine | pasthi kita ulun karya rabi | apan darbe mami | inggih mung puniku ||

Apa yang aku bawa ini, akan aku buat sebagai mas kawin. Jikalau dirimu menerimanya maka sungguh, dirimu akan aku jadikan istri, sah menjadi milikku. Seperti itu mauku.


8. Lah punapa lêgaa ing galih | ing wiraos ingong | Yen wus suka Sang Ayu galihe | dawêg puniki dika tampeni | Yen wus dika tampi | ing sapasrah ulun ||

Nah, apakah dirimu paham, apa yang menjadi maksudku? Jikalau dirimu cantik telah ikhlas, segera terimalah, dan jika sudah kamu terima, sesuai kesepakatan tadi.


9. Lah kita dadia rabi mami | Darbek dadi tukon | puniku yen sêmbada karsane | Sang Dyah Ayu emêng tyas tanpa ngling | Ki Jaka ngling malih | Kadipundi kayun ||

Maka dirimu akan menjadi istriku. Apa yang aku bawa inilah sebagai maskawin, itupun jika dirimu menyetujui. Sang Dyah Ayu beku hatinya dan tak bisa berkata-kata. Ki Jaka lantas berkata lagi, Bagaimanakah keputusanmu?


10. Sampun mindêl kemawon ta Gusti | ecane tyas ingong | sang dyah ayu kewêdan ri linge | sarya tumungkul angum jro warih | sangsaya mlas-asih | citrane Sang Ayu ||

Jangan hanya berdiam diri Gusti Ayu, berikan jawaban agar puas hatiku. Sang Dyah Ayu ketakutan mendengar ucapan itu, membalikkan badan dan merendam diri didalam air, tampak kasihan sekali, wajah Sang Ayu.


11. Ling ya Ki Jaka Lah kadipundi | ecane tiningong | Sang Dyah Ayu anulya dan linge | Inggih yen kita tulus nyukani | sinjang lan kulambi | maring raganingsun ||

Berkata kembali Ki Jaka, Bagaimana? Berikan jawaban. Sang Dyah Ayu lantas menjawab pelan, Baiklah, jikalau dirimu memang berniat tulus memberi, sinjang dan busana, kepada diriku.


12. Mugi andika tulusa dadi | samitra sayêktos | ing ingaran sudarawedine | Nene ing jangji salakirabi | pan lênggana mami | yen dadia dhaup ||

Semoga andika juga tulus hati, menjadi teman, bagaikan saudara dekat tak terpisahkan. Sedangkan mengenai pernikahan, diriku belum bisa memberikan jawaban, akan hal tersebut.


13. Kae Jaka sigra denira ngling | Lah ta yen mangkono | yen kusuma tan arsa kramane | pasthi manira nora ngaturi | ngaran kêthek langking | baya durung kontung ||

Jaka Tarub segera berkata, Jikalau hanya seperti itu, jika sang bunga tiada mau aku nikahi, pastilah diriku tak akan memberi, bagai kera kebingungan, sungguh belum bahagia hatiku.


14. Yen apanggiha awak puniki | lan sang liring sinom | yêkti tan asung ulun pasthine | Sang Kusuma kewêdan ing galih | angartikeng ati | paran têmahipun ||

Jika belum bersatu diriku, dengan dirimu, pastilah aku tak akan memberikan (busana ini). Sang Bunga ketakutan dalam hati, membatin, bagaimana akhirnya nanti.


15. Yen tan nurutana ingsun iki | ing sakarsanya wong | yêkti awet ngong neng toya kene | Lawan ingsun sidaa apanggih | kalawan wong iki | paran polah ingsun ||

Jika diriku tak menuruti, atas kehendak manusia ini, pastilah diriku akan terus berendam didalam air seperti ini. Akan tetapi jika diriku benar-benar harus menikah, dengan manusia ini, bagaimana harus menjalani?


16. Dening manusa lan widadari | baya raganingong | Uwus karsaning dewa yêktine | kaya ngapa gon ingsun gumingsir | Nawangwulan angling | Lah iya ki bagus ||

Dirinya bidadari dan orang itu manusia biasa, bagaimana nanti nasibku? Tapi jika memang sudah menjadi kehendak Dewata, bagaimana lagi bisa dihindari? Nawangwulan lantas berkata, Baiklah, Ki Bagus.


17. Raga manira iki ing mangkin | karsanira ngrêngkoh | Nanging manira sungana age | sinjang kasamêkan lan kulambi | Ki Jaka nulya glis | ngulungakên sampun ||

Diriku ini sekarang, kupasrahkan kepada andika untuk dimiliki. Segera berikan, sinjang kasêmek (cêmênthing) dan busana. Ki Jaka bergegas, memberikan semuanya sudah.


18. Sinjang rasukan sampun den tampi | mring Sang Ayu gupoh | dyan rinasuk pasungsung sakehe | Ki Jaka dahat suka tyasneki | Sang Rêtna nulya glis | mêntas saking ranu ||

Sinjang busana sudah diterima, oleh Sang Ayu dengan buru-buru dan segera dipakai semuanya. Ki Jaka sungguh senang dalam hati. Sang Ratna segera, keluar dari air.


19. Tan antara nulya den aturi | wau sang lir sinom | mring Ki Jaka mantuk ing wismane | Ya ta lumampah tiyang kêkalih | Ki Jaka umiring | lumakya ing pungkur ||

Tak berselang lama lantas diajak, sang cantik, oleh Ki Jaka untuk pulang ke wiisma. Segera berjalan keduanya. Ki Jaka mengikuti, berjalan dibelakang.


20. Tan kuciwa Sang Dyah dadya rabi | pinet ing pasêmon | lwir Kamajaya lawan Ratihe | Sang Dyah lumampah tumungkul isin | gêgêtun tan sipi | ri polah kagugu ||

Sungguh tak kecewa memperoleh Sang Dyah sebagai istri, jika dilihat, bagaikan Kamajaya dan Dewi Ratih. Sang Dyah berjalan sembari menunduk malu, sebenarnya sangat kecewa, terhadap keputusan yang telah diambil.


21. Dene tan anyana tan angimpi | ring tyas sang lir sinom | yen manusa kang dadya lakine | Wus anyipta ywan karsaning Widi | tan kêna wah gingsir | Wau lampahipun ||

Tak dinyana tiada diimpi-impikan, oleh Sang cantik, jikalau dirinya akan berjodoh dengan manusia biasa. Akhirnya dipupus semua sebagai kehendak Hyang Widdhi, yang tak bisa dihindari. Dan perjalanan sudah.


22. Sampun prapta ing wismanireki | Ni rôndha duk anon | mring kang putra pinalayon age | gupuh rinangkul putranirèki | Sira têka ngêndi | gusti anak ingsun ||

Sampai di wisma. Nyi Rondha begitu melihat, kedatangan putranya segera berlari, gugup dirangkulanya sang  putra. Darimana dirimu, duh anakku?


(Bersambung)

By Damar Shashangka 2 Desember 2011






Sabtu, 28 Mei 2011

JAKA TARUB DAN DEWI NAWANGWULAN (1)

Babad Tanah Jawi, Balai Pustaka, 1939-1941

Bale Pustaka - Batawi Sèntrêm 1939

Diterjemahkan oleh :

Damar Shashangka

2011

Bagian 1

Pupuh 13

Dhandhanggula

1) Datatita lingira ing nguni | wontên malih ingkang cinarita | kang tinutur sajarahe | Ni Wulanjar ing Tarub | Pan kalangkung kawêlasasih | Satilare kang raka | tansah agung wuyung | Kang dadya paraning brôngta | Ni Wulanjar ing Tarub dahat kapingin | wruh rasaning sêsuta ||

Selanjutnya pada jaman dulu, ada tersebut sebuah kisah, sejarah dari, Ni Janda di Tarub, Sangat-sangat memelas, semenjak meninggalnya sang suami, disebabkan sangat besar keinginannya. Keinginan hati, dari Ni janda di Tarub, adalah rindu untuk memiliki seorang putra.

2) Duk ing nguni maksih ri kang laki | Nyai Rôndha dèrèng asêsuta | kasêlak tilar kakunge | Marmanya ya kalangkung | Nyai Rôndha dera prihatin | lali boga myang nendra | dahat dera nêkung | Samana gya tinarima | de Hyang Suksma ing malêm Anggara Kasih | madya ratri wayahnya ||

Dulu ketika suaminya masih hidup, Nyai Janda belum dikaruniai anak, terburu meninggal sang suami. Oleh karenanya sangat-sangat, didera keprihatinan Nyai Janda. Hingga lupa makan dan tidur, sungguh-sungguh memohon. Waktu itu diterima (permohonannya) oleh Hyang Suksma tepat di malam Anggara Kasih (Selasa Kliwon), menjelang tengah malam.

3) Anon cahya padhang anêlahi | Ni Rôndha prênah dhepok kang raka | patapane duk gêsange | ni rôndha kagyat dulu | ya ta nuli dipun parani | dhatêng ing Nyai Rôndha | gyan cahya kadulu | saking liwunge kang manah | Ni Wulanjar tan ana dèn kawêdèni | Ri sapraptaning kana ||

Terlihat cahaya terang menyilaukan. Ni Janda tengah duduk dipadepokan almarhum suaminya, tempat bertapa dulu saat sang suami masih hidup. Ni Janda terkejut melihat, segera dicari, oleh Nyai Janda, tempat dimana terlihat cahaya tersebut. Didera rasa penasaran, Nyi Janda tidak lagi merasa takut. Sesampainya disana.

4) Nyai gêdhe pan kagyat mulat ing | dening ana jabang bayi lanang | sasor giyanti ênggone | Gya pinaranan gupuh | unggyan ingkang ri jabang bayi | ya mring nyai wulanjar | nulya glis sinambut | kang jabang bayi ingêmban | mring Ni Rôndha saksana binêkta mulih | dhatêng ing wismanira ||

Terkejut Nyai Gêdhe begitu melihat, seonggok bayi lelaki, tergeletak dibawah (pohon) giyanti. Tergopoh segera didekati, tempat dimana jabang bayi berada, oleh Nyi Janda. Lalu segera diambil, dan sang jabang bayi digendong, oleh Nyai Janda lantas dibawa pulang, ke rumahnya.

5) Ri sapraptaning wisma tumuli | Ni Rôndha langkung bingah ing nala | Anulya wêwêdhak age | apilis kunir apu | Mangkah-mangkah pambayun kalih | lwir bêbêle Ni Rôndha | Karsaning Hyang Agung | dinulur ing sakarsanya | Nyai Rôndha saluku dènya alinggih | sutanya sinusonan ||

Sesampainya di dalam wisma, Ni Janda sangat gembira dalam hati. Segera memakai bedak, mengenakan pilis kunir apu (ramuan khusus bagi wanita setelah menjalani persalinan dan dioleskan didahi). Mendadak payudaranya meranum, penuh payudaranya oleh air susu. Sudah menjadi kehendak Hyang Agung, dikabulkan keinginannya. Nyi Janda duduk berselonjor kaki, lantas menyusui anak barunya.

6) Ri saksana byar raina nuli | têtanggane pra sanak Ni Rôndha | miyarsa tangising rare | anulya samya rawuh | atêtinjo mirsa bêbayi | Kagyat angling ing nala | kapanane iku | wawrat dene apêputra | baya sapa rencange apulangrêsmi | dahat gawok tumingal ||

Ketika pagi menjelang, semua tetangga dan saudara Ni Janda, yang mendengar tangis bayi, segera datang, menilik untuk melihat sang bayi. Terkejut dan berkata dalam hati, Kapan mula, mengandung hingga sekarang sudah memiliki putra? Siapakah teman bersenggamanya? Didera keheranan semua yang melihat.

7) Ri kang têbah pra sanak pan prapti | atêtinjo mring nyai wulanjar | samya bêkta samêktane | Ri kang bêbayinipun | nusu lamun ana têtami | ywan tan ana dhatêngan | pan tan arsa nusu | nanging jêmpoling astanya | kang dèn susu kacarita sapta ari | padhang anglir raina ||

Mengelus dada para saudara yang datang. Yang menilik Nyai Janda, segera membawa bingkisan seadanya. Sedangkan sang bayi, hanya mau menyusu jika ada tamu datang. Jika tak ada tamu yang datang, tidak mau menyusu, akan tetapi ibujarinya yang dimasukkan, dalam mulut Tersebutlah tujuh hari sudah, terang bagaikan siang.

8) Soroting cahyaning jabang bayi | ri kang madhangi wismèng ni rôndha | dadya tan ana wêngine | Nyai Rôndha ing Tarub | salaminya darbe bêbayi | kathah darajatira | myang rijêkinya gung | ri sakwèhnya kang umulat | jalu èstri ring jabang bayi wlas-asih | saha kacaryan mulat ||

Sorot cahaya dari jabang bayi, menerangi wisma Ni Janda, sehingga tidak pernah ada malam. Nyai Janda di Tarub, setelah memiliki bayi, banyak mendapatkan keberuntungan, besar rejekinya. Semua orang yang melihat, lelaki maupun perempuan kepada jabang bayi merasa sayang, sungguh beda sikapnya.

9) Tan warnanên laminya ing mangkin | jabang bayi umur pitung warsa | dadya panutan rarywakèh | Ki Jaka bawanipun | rare cilik apan padha sih | tut wuri mring Ki Jaka | karyanya nênulup | angambil kinjêng kandhêla | sabên dina rarywakèh kang anut wuri | samya sih mring Ki Jaka ||

Tidak diceritakan waktu yang berjalan, jabang bayi sudah berusia tujuh tahun, menjadi panutan rakyat banyak, Ki Jaka namanya. Semua anak sangat menyayangi, senantiasa mengikut Ki Jaka. Kegemarannya menyumpit, mencari belalang besar. Setiap hari rakyat banyak yang ikut, dan menyayangi Ki Jaka.

10) Samana Ki Jaka aprihatin | sing gènnya ngarsakkên tulup ika | mila tan dhahar tan sare | Kawarnaa ring dalu | kae Jaka sare naritis | anèng patapanira | ramanya karuhun | wayahe bangun raina | wontên dêmon sumaladhang ngulon guling | asangkoh ujung lanang ||

Kala itu Ki Jaka tengah bersedih, dikarenakan besarnya keinginan untuk memiliki sumpit bagus, oleh karenanya tidak makan dan tidur. Tersebut disuatu malam, saat Ki Jaka tidur diluar, di bekas pertapaan, ayah pungutnya dahulu, menjelang pagi hari, mendadak tergeletak sumpit disebelah barat tempatnya tidur, dengan besi tajam diujungnya.

11) Dyan cinandhak mring Ki Jaka aglis | punang dêmon aponthang kancana | Ki Jaka bungah manahe | Enjing kesah nênulup | rare kathah samya tut wuri | Sabên dina mangkana | mantuk lamun surup | Samana saya diwasa | kae Jaka ngumur kawan wêlas warsi | maksih rêmên mangkana ||

Segera diambil oleh Ki Jaka. Sumpit tersebut berhiaskan kencana. Ki Jaka senang dihati, Keesokan harinya pergi berburu, banyak anak yang ikut dibelakang. Begitulah kegiatannya setiap hari, pulang jika sudah sore. Semakin bertambah besar, Ki Jaka berusia empat belas tahun, kegemarannya tetap tidak berubah.

12) Nyai Rôndha sangêt mituturi | mring kang putra Lah sira kramaa | apan sira wus agêdhe | marènana nênulup | akramaa nak ingsun gusti | lah sira pilihana | parawan ing Tarub | pra tuwin Warung Sêsela | pilihana Ki Jaka umatur aris | Ulun ibu lênggana ||

Nyi Janda memberikan nasehat, Sudah saatnya dirimu menikah. Dirimu sudah besar, berhentilah berburu dengan sumpit. menikahlah wahai anakku. Pilihlan, perawan di Tarub, anak para saudagar, pilihlah. Ki Jaka menjawab pelan, Hamba belum berkeinginan, ibu.

13) Kala ing mangke tan arsa krami | maksih rêmên nênulup mring wana | wikana ibu ing têmbe | Ibunira lingnya rum | Lah ta apa kang sira anti | lah sira wus winayah | ala ucapipun | yèn sira tan akramaa | apa sira nganti rabi widadari | ora karsa manusa ||

Untuk menikah saat ini. Hamba masih suka berburu ke hutan,. Mohon ibu memahami. Sang ibu berkata manis, Apa lagi yang kamu tunggu. Sudah waktunya menikah. Buruk ucapan orang, jikalau dirimu tidak segera menikah. Apakah dirimu menunggu untuk bisa menikahi seorang bidadari, dan tidak mau menikah dengan manusia?

14) Kae Jaka aturira aris | Ibu sampun age kita duka | ing benjing pintên dangune | Nyai Rôndha amuwus | Yèn mêngkono ta sira kaki | rêmên asaba wana | nanging wêkas ingsun | aja munggah ing prawata | lamun sira kaki anênulup paksi | iku ta pangalapan ||

Ki Jaka menjawab sopan, Ibu janganlah marah, tidak akan lama lagi. Nyai Janda berkata, Jikalau memang dirimu, masih suka bermain ke hutan, pesanku, jangan naik keatas bukit, saat kamu berburu dengan sumpit. Disana tempat para makhluk halus.

15) Ri sampunnya mangkana sira glis | Ki Jaka kesah dhatêng ing wana | ya ta nênulup karyane | Ya ta saya andarung | lampahira tan manggih paksi | saya kalunta-lunta | supe wêkasipun | sigra minggah mring prawata | Kae Jaka tan manggih pêksi satunggil | Mangkana cinarita ||

Sesudahnya segera, Ki Jaka pergi ke tengah hutan, menikmati kegemaranya menyumpit. Semakin lama masuk, tidak juga ditemukan seekor burung pun. Terlunta-lunta sehingga lupa pesan ibunya. Naik ke atas bukit. Namun tidak juga didapati seekor burung pun. Diceritakan.

16) Wontên paksi endah ingkang warni | pinaranan dhumatêng Ki Jaka | akarsa tinulup age | Punang pêksi dyan mabur | mencok ing pang dènya angalih | anulya ingangkatan | tinulup dan mabur | Ki Jaka langkung kacaryan | tinut wuri wau saparaning paksi | ya ta kalunta-lunta ||

Terdapat seekor burung yang indah, didekati oleh Ki Jaka, hendak disumpit. Burung segera terbang, hinggap didahan, Diangkatnya sumpit segera, disumpit namun kembali terbang. Ki Jaka sangat-sangat heran, diikuti kemanapun burung terbang, terlunta-lunta jalannya.

17) Sangsaya nêngah manjing wanadri | tinut wuri paksi mring Ki Jaka | gya manjing ing wana gêdhe | adoh lor adoh kidul | punang paksi ical tan kèksi | Nênggih têngahing wana | wontên sêndhangipun | kang sêndhang wêning gumilang | kacarita padusaning widadari | Gara Kasih têkanya ||

Semakin masuk ke dalam hutan, tetap diikuti burung tersebut oleh Ki Jaka, tak terasa masuk sudah dalam hutan besar, jauh dari perkampungan penduduk. Burung hilang tak tahu kemana. Ditengah hutan, terdapat danau, sangat-sangat jernih airnya, konon tempat tersebut adalah pemandian bidadari, setiap Anggara Kasih (Selasa Kliwon) mereka senantiasa datang kesana.

18) Wau nuju dinanggara Kasih | kang widadari nuju asiram | ing awang-awang sangkane | swaranira kumêrud | kae Jaka garjitèng ati | iki swaraning apa | ing luhur kumêrud | Dyan widadari tumêdhak | mring talaga Ki Jaka dhêdhêp tan angling | sarwi ampungan wrêksa ||

Hari itu tepat hari Anggara Kasih, para bidadari tengah mandi, turun dari angkasa, ramai suaranya. Ki Jaka berkata dalam hati, suara siapakah itu, dari atas ramai terdengar. Para bidadari turun, kearah danau dan Ki Jaka bersembunyi tanpa mengeluarkan suara, dibalik pepohonan besar.

19) Nulya cucul ingkang widadari | kasamêkan sinjang lan rasukan | ambyur ing we siram kabèh | ganti kosokanipun | pambayunnya lir cêngkir gadhing | pindha wintang sinêbar | pancoroting banyu | Ki Jaka kenyut ing nala | tansah sabil ing nalanira pribadi | Ki Jaka anggarjita ||

Melepas busananya para bidadari, tanpa memakai sinjang (kêmben) dan busana apapun, menceburkan diri ke dalam air. Saling menggosok tubuh temannya, payudaranya bagaikan kelapa cêngkir gadhing (kepala kecil yang berwarna kuning), bagai bintang yang bersebaran, ditengah jernihnya air. Ki Jaka terhanyut dalam hati, senantiasa menahan diri. Mendadak berkehendak dalam hati.

20) Arsa nyêlêr sinjang myang kulambi | Ki Jaka mara sarwi anglungsar | angula dumung lampahe | nulya inguthik sangkuh | ri kang sinjang lawan kulambi | saha kasamêkannya | Wus kêna sinambut | mêhêng busana saangga | kang dèn ambil kêkêmbên sinjang kulambi | binêktèng mantuk wisma ||

Ingin mencuri sinjang (kêmben) serta busana. Ki Jaka mendekat sembari mengendap-endap, bagai ular tingkahnya. Lantas digapai dengan ujung sumpit, sinjang (kêmben) dan busana, serta perhiasan lainnya. Terambil sudah, busana lengkap sekujur badan. Semua yang telah berhasil didapat, segera dibawa pulang ke wisma.

21) Sapraptane ing wisma tumuli | kasêmêkan sinjang lan rasukan | nulya sinimpênan age | anèng dhasaring lumbung | Kae Jaka wangsul tumuli | ambêkta kasêmêkan | lawan sinjangipun | sigra wangsul dhatêng wana | Sampun praptèng talaga têngah wanadri | Ki Jaka ling-alingan ||

Sesampainya di wisma, seluruh busana, segera disimpan, didasar lumbung. Lantas Ki Jaka kembali, sembari membawa busana, beserta sinjang yang lain, kembali ke tengah hutan. Sudah tiba di pingir danau tengah hutan, Ki Jaka bersembunyi.

22) Kang asiram pêpakan pan maksih | sami cêciblon eca kosokan | agênti lawan rowange | adangu dènya adus | tanpa nyana lamun dèn intip | Ya ta sira Ki Jaka | sigra watuk-watuk | Saksana kagyat kabèhnya | widadari umulat mring sang apêkik | samya mabur mring wiyat ||

Yang tengah mandi masih lengkap semua, masih bermain-main air dan saling membersihkan punggung temannya, bergantian satu sama lain. Lama mereka mandi, tidak menduga jika diintip. Ki Jaka segera mengeluarkan suara batuk, seketika terkejut semua, bidadari serempak menatap kearah sang tampan, berkelebat terbang ke atas angkasa.

23) Umantuk mring kayanganirèki | Apan ana ya kari satunggal | anuju kang pangarsane | maksih anèng jro ranu | ingkang ilang bwaksananèki | Dèwi Anawangwulan | ri kêkasihipun | maksih akungkum jro toya | ri warnanya lêwih samèng widadari | lwir sasôngka cahyanya ||

Pulang ke kahyangan. Ada satu yang tertinggal, termasuk pemimpinnya, masih ada didalam air, dialah yang kehilangan busananya, Dewi Anawangwulan, namanya. Masih juga tetap berendam didalam air, sangat cantik sang bidadari, bagai cahaya rembulan.

24) Ki Jaka Tarub agya marani | sarya angling alon ri wuwusnya | dahat tambuh patakone | Inggih kita mbok ayu | lah ring pundi pinangkèng nguni | sintên sinambat nama | angum jroning ranu | lah kita punapa karya | dahat lawas ulun iki aningali | lah kita sajarwaa ||

Ki Jaka Tarub segera mendekat, sembari berkata pelan, dengan menenangkan diri. Wahai cantik, darimakah asalmu? Siapakah namamu? Mengapa berendam didalam air? Apa yang tengah kamu lakukan? Telah lama aku melihatmu, jawablah segera pertanyaanku.

25) Sang Dyah Ayu angling asmu nangis | Pan ingsun iki dudu manusa | widadari sayêktine | Nawangwulan ran ingsun | Ingsun adus ing tlaga iki | tinilar mulih ingwang | maring rowang ingsun | kagyat ana janma prapta | janma edan akarya kagyating galih | mijile rowang ingwang ||

Sang Dyah Ayu menjawab sembari menangis, Diriku ini bukan manusia, aku bidadari, Nawangwulan namaku. Diriku mandi di danau ini, ditinggal pulang, oleh teman-temanku, karena terkejut melihat seorang manusia lelaki, manusia gila yang membuat hati mereka terkejut, dan membuat pulang semua temanku.

(Bersambung)

(28 Mei 2011, by Damar Shashangka)

Minggu, 17 Oktober 2010

CUPLIKAN KISAH SYEH SITI JÊNAR dari Sêrat Cênthini


Sêrat Cênthini

Jilid I,

Pupuh 38, Pada 14 dumugi 44.

(Pupuh 38, Syair 14 hingga 44)

Yasan dalêm KGPAA Amangkunagara III /Ingkang Sinuhun Paku Buwana V

ing Surakarta.

(Karya KGPAA Amangkunagara III/Yang mulia Paku Buana V

Di Surakarta)

Diterjemahkan oleh :

Damar Shashangka

(Terjemahan ini adalah permintaan dari seorang teman)



Pupuh

Asmarandana


1. Suhunan ing Bayat nguni, sung carita marang ingwang, eyangmu buyut kalane, kumpulan lan wali sanga, samya (m)babar sesotya, Trusing ngaji pan akumpul. aywa ana parêbutan.

Dahulu Suhunan ing Bayat (Sunan Têmbayat), pernah memberikan cerita kepadaku, cerita tentang Eyang Buyut-mu (Sunan Têmbayat), (kala) tengah berkumpul dengan para Wali semua, mewedarkan mutiara ilmu, (Sunan Giri mengingatkan) Saat nanti telah berkumpul, jangan saling berebut kebenaran sendiri-sendiri.

2. Kinarya gita ing kawi, ……………………., ing Giri Gajah ênggone, tatkala agugunêman, para wali sasanga, ing Argapura (ng)gennipun, kadhaton Ratu agama.

Dibuat sebagai pelajaran luhur, ………………………, di Giri Gajah tempatnya, tempat untuk bermusyawarah, oleh para Wali sembilan, di Argapura tepatnya, letak keraton Sang Ratu Agama (Sunan Giri).

3. Wali sadaya tinari, denira Prabu Satmata, Suhunan Benang tinaros, myang Suhunan Kalijaga, Suhunan Ngampeldhênta, Suhunan Kudus tinantun, kalawan Syeh Siti Jênar.

Sekuruh Wali diminta hadir, oleh Prabu Satmata (Sunan Giri), Suhunan Benang diminta hadir pula, lantas Suhunan Kalijaga, lantas Suhunan Ngampeldhênta (Sunan Ampel), Suhunan Kudus juga diminta hadir, juga Syeh Siti Jênar.

4. Syeh Bêntong tumut tinari, sarta Pangeran Palembang, Panêmbahan Madurane, aseba mring Giri Liman, angling Prabu Satmata, Sukur pêpêg anakingsun, sami limuta kaliman.

Syeh Bêntong ikut diminta hadir, juga Pangeran Palembang, Panêmbahan Madura juga, semua menghadap ke Giri Liman (Giri Gajah ~ Liman : Gajah. Keraton Sunan Giri), berkata Prabu Satmata (Sunan Giri), Syukurlah semua lengkap hadir, semua berkenan datang ke Giri Gajah.

5. Sadaya tunggala kapti, sampun wontên kang sulaya, arêmpêga kang wiraos, sami ambabar sosotya, sami miyak warana, sampun wontên masang sêmu, den anglela den têtela.

Aku harapkan semua bersatu pendapat, jangan sampai berdebat sendiri, satukan kehendak, saat mewedarkan mutiara ilmu, membuka rahasia, jangan terlalu banyak memakai bahasa kias, jabarkan saja apa adanya.

6. Jêng Suhunan Benang angling, ambabar kang pangawikan, Têgêse sariraningong, Dat Sipat Apngaling Allah, nyata ing kalbu amba, Datollah kang amurbeku, masesa ing dhewekira.

(Kang)jêng Suhunan Benang berkata, mulai mewedarkan kelebihannya, Sesungguhnya badanku ini, adalah Dzat Sifat Af’al Allah, sangat nyata didalam Kesadaran hamba, Dzatullah-lah yang menguasai, dan berwenang dalam badanku.

7. Jêng Suhunan Adiluwih, ambabar kang pangawikan, Têgêse sariraningong, Iya sadar jênêngamba, iya jênêging Purba, iya Alah Sukma Luhur, jênêng Urip lawan Jagad.

(Kang)jêng Adiluwih (Sunan Kalijaga) berkata, mulai mewedarkan kelebihannya, Kesadaran-lah yang patut menjadi namaku, patut menjadi nama Yang Maha Kuasa, yaitu Allah (Hyang) Suksma Yang Luhur, (patut menjadi) nama dari Sang Hidup dan nama seluruh semesta.

8. Jêng Suhunan Giri-wêsthi, ambabar kang pangawikan, Têgêse sariraningong, Iman Urip lan Nugraha, Budi uriping Suksma, Urip sara’ Allah iku, mangkana ing kawruhamba.

(Kang)jêng Suhunan Giri-wêsthi berkata, mulai mewedarkan kelebihannya, Sesungguhnya badanku ini, terdiri dari Iman (Keyakinan~maksudnya adalah jasad halus) Urip (Hidup~maksudnya adalah Roh) dan Nugraha (Anugerah~maksudnya adalah jasad kasar), Kesadaran adalah intisari dari (Hyang) Suksma,Sang Hidup tak lain adalah Allah itu sendiri, begitulah pemahamanku.

9. Jêng Suhunan Kudus angling, ambabar kang pangawikan, Roh wajib ing imaningong, cahya mancur kadi surya, mijil sangking prabawa, amartani lampahipun, anguripi ing sajagad.

(Kang)jêng Suhunan Kudus berkata, mulai mewedarkan kelebihannya, Roh adalah pangkal keyakinanku, (Roh bagaikan) sebuah Cahaya yang memancar layaknya sinar surya, mengeluarkan perbawa yang luar biasa, menyelimuti jalannya semesta raya, menghidupi seluruh jagad.

10. Panêmbahan Madura ngling, ambabar kang pangawikan, Kang aran Kanugrahane, Kundhi Allah ta punika, têgêse Kundhi ika, nabi Allah jatinipun, jinaten ing nama Allah

Panêmbahan Madura berkata, mewedarkan kelebihannya, Yang dinamakan Anugerah Sejati, adalah Kundhi Allah, maksudnya Kundhi, tak lain adalah Nabi Allah, menyatu dalam kesejatian dalam nama Allah.

11. Pangeran Palembang angling, ambabar kang pangawikan, Têgêse sariraningong, têgêse Allah punika, Allah Ingkang Amurba, Angurip Mahaluhur, Amisesa Purba dhawak.

Pangeran Palembang berkata, mewedarkan kelebihannya, Sesungguhnya badanku ini, tak lain adalah Allah, Allah Yang Maha Berkuasa, Maha Hidup dan Maha Luhur, Berwenang menguasai semesta raya.

12. Prabu Satmata mangkya ngling, ambabar kang pangawikan, Sami lan Allah Purbane, kang ngawruhi iya Allah, kaping kalih Nur Badan, kaping tiga Rasul iku, kaping pat Datollah ika.

Prabu Satmata (Sunan Giri) lantas berkata, mewedarkan kelebihannya, Tiada beda dengan Allah Kuasanya, yang mengetahui pertama tiada lain kecuali Allah, yang kedua Nur dan Badan fisik, yang ketiga Rasul, dan yang keempat Dzatullah.

13. Syeh Siti Jênar mangkya ngling, ambabar kang pangawikan, Asêmbah ing Allah ingong, sujud rukuk padha Allah, sêmbah sinêmbah Allah, Ingsun Kang Amurba iku, Kang Misesa Ingsun uga.

Syeh Siti Jênar lantas berkata, mewedarkan kelebihannya, (Dalam) menyembah Allah, yang sujud maupun yang rukuk adalah Allah, yang menyembah maupun yang disembah adalah Allah, AKU-lah yang Berkuasa, Yang Berwenang tak lain juga AKU.

14. Wali sadaya mangkya ngling, Siti Jênar Kadariyah, katêrasan iku linge, Siti Jênar sigra ngucap, adoha yen bênêra, ingkang pêrak iku êmbuh, iku Allah supayaa.

Maka berkatalah seluruh Wali, Syeh Siti Jênar berpaham Qadariyyah, semuanya adalah tunggal menurutnya, Siti Jênar menjawab, Dikatakan berpisah-pun tiada tepat, dikatakan dekat-pun juga tidak benar, itulah Allah.

15. Prabu Satmata mangkya ngling, Iku jisim Siti Jênar, Syeh Lêmah Bang mangkya linge, Raga jiwa den micara, padesane den tilar, Allah kang anglela iku, sakarsanipun Wisesa.

Prabu Satmata (Sunan Giri) lantas berkata, Yang kamu tunjuk sebagai Allah itu jasad-mu, Syeh Lêmah Bang menjawab, tiada membicarakan Raga dan Jiwa (Badan halus), semua tempat Roh telah ditinggalkan, semua tak lain hanya Allah, sekehendak-Nya Berwenang.

16. Wali sadaya samya ngling, Salah sira Siti Jênar, dene angaku badane, Allah badan Siti Jênar, tan langgêng aneng dunya, Siti Jênar iku luput, têmbe mangke ngaku Suksma.

Maka seluruh Wali berkata, Dirimu salah wahai Siti Jênar, mengatakan badan fisikmu Allah, dan Allah berwujud dalam badan Siti Jênar, badan fisikmu tak kekal didunia ini, Siti Jênar jelas telah salah, dia telah mengaku (Hyang) Suksma (Tuhan).

17. Pan wontên lakone nguni, sami ambabar sosotya, sampun aling-aling kang wong, sami amiyak warana, aja na salah cipta, kene yen warahên dudu, anging panggah Siti Jênar.

Dan tersebutlah pada pertemuan selanjutnya, (konon katanya) semua mewedarkan mutiara ilmu, tiada memakai tirai rahasia lagi, semua membuka penutup ilmu, agar tiada salah dalam memahami, disini agar jelas mana yang pemahamannya sesat, akan tetapi pendapat Siti Jênar tetap tiada goyah.

18. Prabu Satmata mangkya ngling, Syeh Lêmah Bang kamanungsan, sanak pakenira kabeh, tan beda lan pakenira, nanging sampun anglela, manawi dadi klurung, akeh wong kang anggêgampang.

Maka Prabu Satmata berkata, (Akan tetapi pendapat) Syeh Lêmah Bang terlalu berani, daripada seluruh saudara-saudara semuanya disini, padahal maksudnya tiadalah berbeda, tapi terlalu jelas apa yang diucapkannya, bisa membuat salah paham, sehingga membuat orang menjadi menggampangkan agama.

19. Kathah wong kang tanpa yêkti, tanpa yun angguguruwa, akeh kang (ng)gêgampang kang wong, dene warta atimbalan, sajatinipun wikan, dadi tan arsa (ng)guguru, awirang yen ta takona.

Akan banyak manusia yang malah bingung, jika tidak mendapatan pemahaman itu dari seorang guru, akan banyak manusia yang menggampangkan, merasa telah mendapatkan kabar rahasia, merasa telah mendapatkan hal yang sejati, tiada berkehendak untuk mencari guru lagi, seolah enggan lagi untuk bertanya (kepada seorang guru).

20. Syeh Molana samya prapti, sakathahe Aji Cêmpa, pinarêg ing masjid gêdhe, mapan kantun wali sapta, samya (m)babar sosotya, tan prabeda kang rumuhun, Siti Jênar ingandikan.

Syeh Maulana (Maghribi)-pun hadir, seluruh orang besar keturunan dari Champa (juga datang), datang ke masjid agung, ditambah dengan tujuh wali lainnya, semua kembali mewedarkan mutiara ilmu, tiada beda dengan pertemuan yang terdahulu, Siti Jênar kembali diperingatkan.

21. Syeh Molana mangkya angling, Siti Jênar nama tuwan, Siti Jênar mangkya ture, Inggih Allah jênêngamba, nora na Allah ika, anging Siti Jênar iku, sirna Jênar Allah ana.

Syeh Maulana (Maghribi) lantas berkata, Benarkah nama tuan Siti Jênar? Siti Jênar lantas menjawab, Allah namaku, tiada lagi Allah lain, yang mewujud dalam Siti Jênar, sirna Siti Jênar hanya Allah yang nyata.

22. Molana Maghribi angling, Kapir dadi Siti Jênar, Aji Cêmpa angling alon, Kapir danas Siti Jênar, Islamipun indalah, kapir danas wong puniku, punika kapir sampurna.

Maulana Maghribi berkata, Siti Jênar telah kafir, seluruh keturunan orang besar Champa berkata pelan, Siti Jênar telah kafir dalam pandangan manusia, tetapi entah didepan Allah, nyata telah kafir dalam pandangan manusia, dan orang seperti inilah patut disebut kafir.

23. Molana Mahribi angling, Suhunan (n)dawêg winêjang, masjid dalêm suwung kabeh, ana bêkti ana ora, têmah ngrusak agama, aggêgampang têmahipun, kang salah (n)dawêg pinêdhang.

Maulana Maghribi berkata, Wahai para Wali percuma kalian mengajar jika demikian, seluruh masjid kalian akan kosong, sedikit yang akan sembahyang disana, agama akan rusak, semua orang akan menggampangkan, sepatutnya yang salah harus dihukum dengan pedang.

24. Syeh Siti Jênar mangkya ngling, (n)Dawêg sampun kalayatan, lawan swarga mênga kabeh, Siti Jênar sinêrampat, dening kaum sakawan, Syeh Lêmah Bang sampun kukum, pinêdhang tatas kang jangga.

Syeh Siti Jênar lantas menjawab, Sudah menjadi niatan saya, pintu surga telah terbuka lebar, Siti Jênar lantas diikat, oleh empat orang santri, Syeh Siti Jênar telah diputuskan untuk mendapat hukuman, dengan cara dipotong kepalanya.

25. Titiga sabate sami, apan sêdya pinêjahan, samya prawira Kukume, titiga samya anêdya, anêbut Subkhanallah, wontên rare angon wêdhus, sigra amiyarsa warta.

Tiga orang muridnya, berkehendak membela guru mereka, meminta dihukum dengan cara yang sama, ketiganya lantas, mengucapkan Subhanallah, tersebutlah ada seorang anak gembala (juga murid Siti Jênar), melihat kejadian itu

26. Siti Jênar wani mati, kasusra angaku Allah, punang rare angon age, lumayu asumbar-sumbar, amarêg mring ngayunan, Wonten Allah kari iku, katungkul ya angon menda.

Siti Jênar mendapat hukuman mati, karena berani mengaku Allah, anak gembala itu segera, berlari ke arah para Wali dengan sesumbar, mendekat tepat dihadapan, (Para Wali berkata) Masih ada Allah yang tertinggal, Allah yang menggembalakan kambing.

27. Prabu Satmata mangkya ngling, Rare iku kudu pêjah, kukumêna aja suwe, sandhingêna Siti Jênar, angling Ki Siti Jênar, Sandhingêna lawan ingsun, aywa adoh ingsun gawa.

Prabu Satmata lantas memerintahkan, Bunuh juga anak gembala itu, hukum-lah jangan lama-lama lagi, tempatkan disebelah Siti Jênar, menjawab Siti Jênar, Tempatkan disisiku, akan aku bawa serta dia.

28. Ponang rare angling aris, Sampun (n)dika kalayatan, rare cilik sru tangise, Age tumuta pralaya, wus mênga lawang swarga, pinêdhang janggane sampun, mesêm rare angon menda.

Anak gembala berkata pelan, Jangan-lah tuan yang meninggal (cukup hamba saja), menangis sedihlah dia (melihat gurunya hendak dibunuh), (Siti Jênar berkata) Ikutlah mati bersamaku, sudah terbuka pintu surga, (maka semua yang hendak dihukum) lehernya telah dipedang, tersenyum anak gembala.

29. Jêng Suhunan Ratu Giri, nora kira Siti Jênar, maksih wutuh rêragane, tigang dina gilang-gilang, tumulya uluk salam, Kantuna andika ratu, Siti Jênar nulya ilang.

(Kang)jêng Suhunan Ratu Giri, tiada menyangka bahwasanya, jasad Siti Jênar masih utuh, selama tiga hari terlihat bercahaya, lantas terdengar ucapan salam, Selamat tinggal wahai paduka, (Jasad) Siti Jênar lantas hilang.

30. Tan kari sabatireki, sadaya wus samya ilang, miwah rare angon mangke, datan kantun melu ilang, sadaya sampun sirna, gawok sakeh kang andulu, dhumatêng Syeh Siti Jênar.

Begitu juga ketiga muridnya, semua jasadnya menghilang, tak ketinggalan jasad anak gembala, juga ikut musnah, semuanya sirna, keheranan semua yang melihat, kepada Syeh Siti Jênar (dan semua muridnya).

31. Tuturku kang wus kawijil, Syeh Lêmah Bang wus anyata, katon kandêl kumandêle, nanging pilih kang abisa, kadi Syeh Siti Jênar, akeh mandhêg aneng catur, pinêntog mundur plarasan.

Semua kisah yang sudah aku ceritakan, menunjukkan bahwasanya Syeh Lêmah Bang, sangat yakin dan mantap, akan tetapi jarang bisa ditemui, orang seperti Syeh Siti Jênar, kebanyakan hanya terhenti dimulut, jika mendapat ancaman akan mundur ketakutan.

Sumber :

Sêrat Cênthini Jilid I,

Pupuh 38 pada 14 dumugi 44.

Yasan dalêm KGPAA Amangkunagara III (Ingkang Sinuhun Paku Buwana V) ing Surakarta.

Kala tinaten miturut aslinipun dening : Kamajaya.

Penerbit Yayasan Centhini, Yogyakarta 1986.